نگاهی به تاریخچه اولین قهوه‌خانه‌های ایران

5jk56k8

همانطور که می‌دانید قدمت نوشیدن قهوه در ایران بسیار طولانی‌‌تر از چای است و مردم از سال‌ها پیش به منظور کسب انرژی و معاشرت با دوستان از این نوشیدنی جادویی استفاده می‌کردند. در آن زمان قهوه، نوشیدنی اصلی ایرانی‌ها محسوب می‌شد و مکان‌های خاصی به نام “قهوه‌خانه” برای سرو آن وجود داشت. جالب است بدانید در آن زمان ایران جزو معدود کشور‌هایی بود که مردمی از گروه‌های مختلف اجتماعی در این محل خاص می‌شدند و در مورد مسائل گوناگون به گفت و گو می‌پرداختند. در این مقاله به بیان تاریخچه‌ای مختصر از فرهنگ کافه گردی در ایران می‌پردازیم.

اولین قهوه خانه‌های ایران

فرهنگ قهوه خانه‌ای در قرن شانزدهم و توسط زائرانی که از مکه به ایران باز می‌گشتند وارد کشور شد و مورد استقبال اقشار مختلف جامعه قرار گرفت.

اولین قهوه خانه ایران در شهر قزوین و زمان صفویان افتتاح شد، اما بعدها و با روی کار آمدن عباس کبیر، پنجمین پادشاه صفوی محبوبیت بیشتری پیدا کرد و در شهرهای بزرگی مانند تهران، تبریز، اصفهان و رشت گسترش یافت.

در آن دوران، قهوه خانه به عنوان محلی برای گردهمایی شاعران، نویسندگان، هنرمندان و سایر افراد از طبقات بالای اجتماعی تأسیس شد و حتی بسیاری از مهمانان سلطنتی در این مکان‌ها پذیرایی می‌شدند.

اهمیت قهوه‌خانه‌ها در آن زمان به حدی بود که حتی شاه عباس بزرگ بدون اطلاع قبلی و در لباس مبدل از آن‌ها بازدید می‌کرد.

البته خانه تا مدت‌ها فقط مختص به مردان بودند و زنان اجازه ورود به آن‌جا را نداشتند.

در آن زمان قهوه‌خانه‌ها به پاتوق‌های محبوبی برای گذراندن اوقات فراغت تبدیل شده بودند و مردم همه اقشار جامعه به ویژه کارگران، صنعت‌گران و تاجران را به خود جذب ‌می‌کردند.

در این مکان‌ها افراد برای تبادل نظر در مورد مسائل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جمع می‌شدند و در فضایی دوستانه در مورد مشکلات مالی و خانوادگی صحبت ‌می‌کردند، در آنجا حتی جویندگان کار و کارفرما همدیگر را پیدا می‌کردند و در مورد مسائل کاری به توافق می‌رسیدند، همچنین قهوه خانه ها در ماه روزه داری به عنوان مرکز اصلی برای سخنرانی، داستان و سرودهای مذهبی به شمار می‌رفتند.

افزایش محبوبیت قهوه‌خانه‌ها

همانطور که گفته شد، در زمان صفویه قهوه‌خانه‌ها مرکز اجتماعات مردم و مکانی برای گذران اوقات فراغت با دوستان محسوب می‌شدند، اما با سقوط این سلسله قهوه خانه‌ها جایگاه خاص خود را از دست دادند.

با این حال، بعدها و با روی کار آمدن سلسله قاجار و رواج کافه نشینی در اروپا، قهوه‌خانه بار دیگر و به شکلی کاملا متفاوت به زندگی مردم ایران بازگشت.

در زمان قاجار نوشیدن قهوه و انجام بازی‌هایی مانند شطرنج و چکرز بسیار رایج شد وهنر‌های عامیانه مانند نقالی، شاهنامه خوانی و نقاشی‌های مختلف زمینه شکوفایی مجدد قهوه‌خانه‌ها را فراهم کردند.

این هنرهای عامیانه شامل سبک خاصی از نقاشی به نام نقاشی قهوه خانه‌ای نیز بود.

نکته: امروزه تعدادی از بهترین نقاشی‌های قهوه خانه در موزه رضا عباسی تهران به نمایش گذاشته شده است.

تغییر عادت؛ نوشیدن چای به جای قهوه

در سال ۱۳۱۸ فردی به نام حاج محمد میرزای کاشف السلطنه که به عنوان ژنرال کنسول ایران در هند خدمت می‌کرد، چند نهال چای را با خود به ایران آورد و با توجه به آب و هوای مناسب شمال ایران، آن‌ها را در منطقه لاهیجان کاشت و پس آن کشت و تولید چای در تمامی مناطق شمال ایران عمومیت پیدا کرد.

همین امر باعث شد که به تدریج چای به عنوان نوشیدنی اصلی در بین مردم رواج پیدا کند و در تمامی قهوه خانه‌ها سرو شود، تا جایی که از نیمه دوم قرن نوزدهم، قهوه خانه‌ها تنها به مکان‌هایی برای استراحت تبدیل شدند که فقط چای و غذا سرو می‌کردند. (با این حال، نام قهوه خانه بدون تغییر باقی ماند، اگرچه دیگر قهوه در آنجا سرو نمی‌شد.)

بیشتر بخوانید: تاریخچه قهوه در ایران و جهان؛ قهوه از کجا آمده است؟

معماری قهوه خانه

قهوه‌خانه‌ها در گذشته دارای معماری خاص و منحصر به فردی بودند و از لحاظ سبک شباهت زیادی به حمام ایرانی یا سردخانه حمام‌های عمومی (سربینه) داشتند.

اکثر آن‌ها شامل تالارهای بلند و محوطه اصلی وسیع بودند که یک حوض آبی در وسط آن‌ داشت.

همچنین در اطراف اتاق‌ها، سکوهایی در اندازه‌های مختلف، بر اساس اندازه مکان، برای نشستن افراد و لذت بردن از اوقات فراغت وجود داشت.

کافه و جاذبه گردشگری

قهوه خانه

امروزه برخی از قهوه خانه‌های قدیمی به جاذبه‌های توریستی ایران تبدیل شده‌‌ و سالانه بسیاری از گردشگران از آن‌ها بازدید می‌کنند.

به عنوان مثال، اگر به ابزار تهران مراجعه کردید می‌توانید از چای خانه/ قهوه‌خانه حاج علی درویش دیدن کنید.

مساحت این قهوه‌خانه تقریبا دو متر مربع است و یکی از کوچکترین چایخانه‌های تهران به حساب می‌آید.

قدمت قهوه‌خانه حاج علی درویش به بیش از ۱۰۰ سال قبل باز می‌گردد و چای با چندین طعم سنتی، قهوه ترک و اسپرسو با طعمی بی نظیر سرو می‌کند.

بیشتر بخوانید: فرق کافه با کافی شاپ؟ آیا “کافه” همان “کافی‌شاپ” است؟

پیدایش کافه‌ها

از دوره قاجار به بعد راه کافه‌ از قهوه خانه‌‌ جدا شد، بطوری که کافه‌ها به مکانی برای رفت و آمد بسیاری از بزرگان و طبقات بالای اجتماعی و قهوه خانه‌ها به پاتوقی برای طبقه کارگر و مکانی برای نوشیدن چای و کشیدن قلیان تبدیل شدند.

در آن زمان کافه به عنوان شکل جدیدی از قهوه خانه، به مکان اصلی برای نویسندگان، شاعران و نخبگانی تبدیل شد که در مورد موضوعات مختلف از سیاست گرفته تا ادبیات گفتگو می‌کردند.

با گذشت زمان، هر کافه به عنوان پاتوق یک صنف خاص شناخته می‌شد و مردم می‌دانستند کجا همتایان خود را پیدا کنند.

امروزه مردم برای سرو غذا یا نوشیدن انواع مختلف قهوه به کافه‌های مدرن و لوکسی می‌روند که هیچ شباهتی به کافی‌شاپ‌های یک نسل یا حتی یک دهه قبل ندارند.

البته در برخی مناطق، قهوه‌خانه‌ها و چای‌خانه‌هایی وجود دارند که همچنان روح اصیل زندگی محلی در آنجا پیدا می‌شود.

چایخانه‌های رشت و قهوه خانه‌های بوشهر با موسیقی زنده محلی از جذاب‌ترین مواردی هستند که می‌توان به آن‌ها اشاره کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

منو اصلی